કાગળ પર પર્યાવરણપ્રેમ, ગ્રાઉન્ડ પર વિનાશ !!!

ગુજરાતમાં જંગલ જમીનનું ડાયવર્ઝન (હેતુફેર) અને ઉદ્યોગોને ફાળવણી – એક વિગતવાર વિશ્લેષણ

ખાસ નોંધ : સરકારી નિયમો મુજબ, જંગલોનું સંપૂર્ણ ‘પ્રાઇવેટીકરણ’ (એટલે કે માલિકી હક્ક ખાનગી કંપનીને આપી દેવા) સીધું થતું નથી. પરંતુ, ‘વન (સંરક્ષણ અને સંવર્ધન) અધિનિયમ, ૧૯૮૦’ (FCA) અંતર્ગત બિન-વન હેતુઓ (Non-Forest Purposes) જેવા કે ઉદ્યોગો, માળખાકીય સુવિધાઓ અને અન્ય પ્રોજેક્ટ્સ માટે જંગલની જમીનનો ‘હેતુફેર’ (Diversion) કરીને કંપનીઓ કે સરકારી વિભાગોને લીઝ/ફાળવણી કરવામાં આવે છે.

ગુજરાતમાં જંગલ વિસ્તારની જમીન ફાળવણી અને હેતુફેર અંગેના તાજેતરના અહેવાલો નીચે મુજબ છે :

૧. ગુજરાતમાં કેટલા ટકા અથવા કેટલી જમીનનો હેતુફેર થયો?

સંસદ (રાજ્યસભા) અને વન વિભાગના સત્તાવાર આંકડાઓ અનુસાર, ગુજરાત જંગલની જમીનને બિન-ખેતી કે બિન-વન હેતુ માટે ડાયવર્ઝન (હેતુફેર) મંજૂરી આપવામાં સમગ્ર દેશમાં મોખરે રહ્યું છે.

પાંચ વર્ષનો ટ્રેક રેકોર્ડ : વર્ષ ૨૦૨૦ થી ૨૦૨૫ દરમિયાન ગુજરાતમાં વન સંરક્ષણ અધિનિયમ હેઠળ ૧,૫૬૦ જેટલી દરખાસ્તોને મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જે ભારતના તમામ રાજ્યોમાં સૌથી વધુ છે.

કુલ જમીન : આ પાંચ વર્ષમાં અંદાજે ૬,૮૫૦.૧૧ હેક્ટર જંગલની જમીન અન્ય હેતુઓ માટે ફાળવવામાં આવી છે.

તાજેતરના આંકડા (૨૦૨૪-૨૫) : ગુજરાત વન આંકડાકીય અહેવાલ અને વિપક્ષી અહેવાલો મુજબ, માત્ર વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ના સમયગાળામાં જ ૧,૩૧૩.૩૯ હેક્ટર જંગલની જમીન અન્ય હેતુઓ માટે ડાયવર્ટ કરવામાં આવી છે.

ઉદ્યોગોનો હિસ્સો : આ ૧,૩૧૩.૩૯ હેક્ટરમાંથી આશરે ૪૨૧.૩૧ હેક્ટર જમીન સીધી રીતે ઉદ્યોગો (Industries) અને ટાઉનશિપ માટે ફાળવવામાં આવી છે. બાકીની જમીન રોડ, રેલ્વે અને પાવર ટ્રાન્સમિશન લાઇન જેવા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે ઉપયોગમાં લેવાઈ છે.

૨. કયા વિસ્તારોમાં અને કયા ઉદ્યોગપતિઓને જગ્યાઓ ફાળવવામાં આવી?

ગુજરાતમાં ઉદ્યોગોના વિસ્તરણ અને ગ્રીન એનર્જી કે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ માટે મુખ્યત્વે નીચેના વિસ્તારોમાં જંગલ ખાતાની જમીનો અથવા તેની આસપાસના સંવેદનશીલ વિસ્તારો પર પ્રક્રિયા હાથ ધરાઈ છે:

કચ્છ અને પશ્ચિમ ગુજરાત (મોટા કોર્પોરેટ જૂથો) :

તાજેતરના મીડિયા અહેવાલો (જેમ કે ધ રિપોર્ટર્સ કલેક્ટિવ) અનુસાર, ગુજરાત સરકારે કેન્દ્ર સરકારના ‘ગ્રીન ક્રેડિટ પ્રોગ્રામ’ હેઠળ જે જંગલની જમીન વનીકરણ (Afforestation) માટે અનામત રાખી હતી, તેમાંથી કેટલીક જમીન પરત ખેંચવા (Delist કરવા) વિનંતી કરી હતી. અહેવાલ મુજબ, આમાંથી કેટલીક જંગલની જમીન અદાણી ગ્રુપ (Adani Group) ના પ્રોજેક્ટ્સ માટે વન સંરક્ષણ કાયદા (FCA) હેઠળ માગવામાં આવી હતી.

બનાસકાંઠા (દાંતા અને અંબાજી વિસ્તાર) :

બાલારામ-અંબાજી વાઇલ્ડલાઇફ સેન્ચ્યુરી અને દાંતા તાલુકાના જંગલ વિસ્તારોમાં તારંગા હિલ-આબુ રોડ રેલ્વે લાઇન તેમજ અન્ય માળખાકીય વિકાસ માટે જંગલની જમીન ડાયવર્ટ કરવામાં આવી છે. અહીં સ્થાનિક આદિવાસી સમુદાયો અને વન વિભાગ વચ્ચે જમીનના હક્કો (Forest Rights Act) ને લઈને વિવાદો પણ સામે આવ્યા છે.

દક્ષિણ ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્રના વન વિસ્તારો :

સૌરાષ્ટ્ર (ગીરની સરહદો અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો) તથા દક્ષિણ ગુજરાતના વન વિસ્તારોમાં માઇનિંગ (ખનન), પાવર ગ્રીડ લાઇનો, વિન્ડ-સોલાર એનર્જી પાર્ક અને પ્રવાસન (Eco-Tourism) ઉદ્યોગ વિકસાવવા માટે જમીનનો હેતુફેર થયો છે.

૩. મુખ્ય હેતુઓ જેના માટે જંગલની જમીન અપાઈ (રાષ્ટ્રીય અને રાજ્ય સ્તરે)

જંગલ ખાતાની જગ્યાઓ જે ઉદ્યોગપતિઓ કે એજન્સીઓને મળે છે, તેનો મુખ્ય ઉપયોગ નીચે મુજબના પ્રોજેક્ટ્સમાં થાય છે:

૧. માઇનિંગ અને ક્વોરીંગ (ખાણકામ) : ઉદ્યોગોને કાચો માલ પૂરો પાડવા.
૨. રોડ અને રેલ્વે પ્રોજેક્ટ્સ : માળખાકીય વિકાસ માટે.
૩. પાવર ટ્રાન્સમિશન અને પાઇપલાઇન્સ : વીજળી અને ગેસ/તેલ લાઇન નાખવા માટે.
૪. ટાઉનશિપ અને ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ઝોન : કંપનીઓના પ્લાન્ટ સ્થાપવા માટે.

૪. પર્યાવરણવિદો અને વિપક્ષનો આક્ષેપ

આ આંકડાઓ સામે આવતા જ પર્યાવરણવાદીઓ અને રાજકીય પક્ષો દ્વારા ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે કે, ‘ગ્લોબલ ફોરેસ્ટ વોચ’ ના અહેવાલો મુજબ ગુજરાતમાં ગ્રીન કવર પ્રભાવિત થઈ રહ્યું છે. એકતરફ સરકાર ‘એક પેડ મા કે નામ’ અને નદી કિનારે વનીકરણ જેવા પ્રોજેક્ટ્સ ચલાવી રહી છે, તો બીજી તરફ વન સંરક્ષણ અધિનિયમમાં થયેલા તાજેતરના સુધારાનો લાભ લઈને ઉદ્યોગપતિઓને જંગલની જમીન સરળતાથી ફાળવવામાં આવી રહી હોવાના આક્ષેપો થઈ રહ્યા છે.

જંગલ જમીનના હેતુફેર (Diversion) અને ઔદ્યોગિકીકરણની પર્યાવરણ પર અસરો

ગુજરાત અને સમગ્ર દેશમાં વિકાસ તેમજ ઉદ્યોગોના નામે જે રીતે જંગલની જમીનનો હેતુફેર (Diversion) કરવામાં આવી રહ્યો છે, તેના કારણે પ્રકૃતિનું સંતુલન ખોરવાઈ રહ્યું છે. જંગલો એ માત્ર વૃક્ષોનો સમૂહ નથી, પરંતુ તે અસંખ્ય જીવોનું ઘર અને પૃથ્વીનું ફેફસું છે. વન વિસ્તાર ઘટવાથી અને ત્યાં ઉદ્યોગો આવવાથી પર્યાવરણ, વન્યજીવો અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ પર થતી ગંભીર અને લાંબાગાળાની નકારાત્મક અસરો નીચે મુજબ છે:

૧. વન અને જંગલ વિસ્તારને થતું નુકસાન (Deforestation & Fragmentation)

જંગલની જમીન જ્યારે ઉદ્યોગો, ખાણકામ (Mining) કે મોટા પ્રોજેક્ટ્સને આપવામાં આવે છે, ત્યારે સૌથી મોટું નુકસાન વનસ્પતિ અને જમીનને થાય છે:

જંગલોનું વિભાજન (Forest Fragmentation) : જ્યારે જંગલની વચ્ચેથી રેલ્વે લાઈન, હાઈવે અથવા પાવર ગ્રીડ પસાર થાય છે, ત્યારે આખું જંગલ નાના-નાના ટુકડાઓમાં વહેંચાઈ જાય છે. આનાથી જંગલની કુદરતી ઈકોસિસ્ટમ નાશ પામે છે.

મૂલ્યવાન વનસ્પતિ અને આયુર્વેદિક છોડનો નાશ : ગુજરાતના ડાંગ, સાપુતારા, ગીર અને અંબાજીના જંગલોમાં અસંખ્ય દુર્લભ જડીબુટ્ટીઓ અને સદીઓ જૂના વૃક્ષો છે. ઉદ્યોગો માટે થતા બ્લાસ્ટિંગ અને ખોદકામને કારણે આ વનસ્પતિ કાયમ માટે લુપ્ત થઈ જાય છે.

જમીનનું ધોવાણ અને ફળદ્રુપતામાં ઘટાડો : વૃક્ષોના મૂળ જમીનને પકડી રાખે છે. વૃક્ષો કપાતા જ ચોમાસામાં જમીનનું ધોવાણ (Soil Erosion) થાય છે, જેનાથી ફળદ્રુપ માટી વહી જાય છે અને જમીન ઉજ્જડ બની જાય છે.

૨. વન્યપ્રાણીઓ અને પક્ષીઓને થતું નુકસાન (Impact on Wildlife)

ઉદ્યોગો અને માનવ હસ્તક્ષેપને કારણે જંગલના અસલી માલિકો-વન્યજીવો-સૌથી વધુ ભોગ બને છે :

કુદરતી આવાસનો નાશ (Habitat Loss) : વન્યજીવો પાસે રહેવા માટે મર્યાદિત જગ્યા બચી છે. સિંહ, દીપડા, રીંછ અને હરણ જેવા પ્રાણીઓના હરવા-ફરવાના વિસ્તારો (Corridors) પર ઉદ્યોગો બની જતાં તેઓ બેઘર બને છે.

માનવ-પ્રાણી સંઘર્ષમાં વધારો (Man-Animal Conflict) : જંગલમાં જગ્યા અને ખોરાક ન મળવાને કારણે દીપડા અને સિંહો અવારનવાર માનવ વસ્તી કે ખેતરોમાં આવી ચડે છે. આના કારણે સ્થાનિક લોકો પર હુમલા અને વળતા પ્રહારમાં પ્રાણીઓના મોતના કિસ્સાઓ (જેમ કે કરંટ લાગવો કે કૂવામાં પડી જવું) ખૂબ વધી ગયા છે.

અકસ્માતોમાં મોતો : જંગલમાંથી પસાર થતી હાઈ-સ્પીડ રેલ્વે લાઈનો અને રોડ પ્રોજેક્ટ્સના કારણે ટ્રેનની અડફેટે સિંહ, દીપડા કે હરણ આવી જવાના કિસ્સા સામાન્ય બન્યા છે. વળી, હાઈ-વોલ્ટેજ વીજળીની લાઈનો (Power Lines) ના કારણે અસંખ્ય દુર્લભ પક્ષીઓ કરંટ લાગવાથી મૃત્યુ પામે છે.

પ્રદૂષણની અસર : ઉદ્યોગોમાંથી નીકળતું કેમિકલયુક્ત પાણી જંગલના કુદરતી નાળા અને નદીઓમાં ભળે છે, જે પીવાથી વન્યજીવો બીમાર પડે છે અથવા મૃત્યુ પામે છે. કારખાનાના ઘોંઘાટ (Noise Pollution) ના કારણે પ્રાણીઓનો પ્રજનન દર પણ ઘટે છે.

૩. ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને ક્લાઈમેટ ચેન્જ પર અસરો (Global Warming)

જંગલોનો નાશ એ સીધો વૈશ્વિક તાપમાનમાં વધારા સાથે જોડાયેલો છે :

કાર્બન સિંક (Carbon Sink) નો નાશ : વૃક્ષો વાતાવરણમાંથી ઝેરી કાર્બન ડાયોક્સાઈડ (CO_2) શોષી લે છે અને ઓક્સિજન આપે છે. જ્યારે હજારો હેક્ટર જંગલો કાપવામાં આવે છે, ત્યારે વાતાવરણમાં કાર્બનનું પ્રમાણ બમણી ગતિએ વધે છે, જે ગ્લોબલ વોર્મિંગનું મુખ્ય કારણ છે.

તાપમાનમાં અસહ્ય વધારો : ગુજરાતના ઘણા ઔદ્યોગિક વિસ્તારો (જેમ કે અંકલેશ્વર, વાપી, કચ્છના અમુક ભાગો) માં ઉનાળાનું તાપમાન હવે ૪૫°C થી ૪૮°C ને પાર થવા લાગ્યું છે. જંગલો ઘટવાથી ગરમીને નિયંત્રિત કરનારી કુદરતી એર-કન્ડિશનિંગ સિસ્ટમ બંધ થઈ જાય છે.

વરસાદની અનિયમિતતા : વૃક્ષો બાષ્પીભવનની પ્રક્રિયા દ્વારા વાદળો બાંધવામાં અને વરસાદ લાવવામાં મદદ કરે છે. જંગલો ઘટવાથી ચોમાસું અનિયમિત બન્યું છે—કાં તો અતિવૃષ્ટિ (પૂર) આવે છે અથવા લાંબો સમય દુષ્કાળ જેવી સ્થિતિ સર્જાય છે.

ભૂગર્ભ જળના સ્તરમાં ઘટાડો : જંગલો વરસાદના પાણીને જમીનમાં ઉતારવાનું કામ કરે છે. ઉદ્યોગોના કોંક્રિટના બાંધકામોને કારણે પાણી જમીનમાં ઉતરતું નથી અને ભૂગર્ભ જળ (Groundwater) ના સ્તર સતત ઊંડા જઈ રહ્યા છે, જેનાથી ભવિષ્યમાં પીવાના પાણીની ગંભીર કટોકટી સર્જાઈ શકે છે.

સરકારી ‘વનીકરણ’ (Compensatory Afforestation) ની મર્યાદાઓ

સરકાર નિયમ મુજબ જંગલની જમીન આપવાના બદલામાં અન્ય જગ્યાએ એટલી જ જમીન પર વૃક્ષો વાવવાનો (CAMPA હેઠળ) દાવો કરે છે. પરંતુ પર્યાવરણવિદોના મતે:

“નવા વાવેલા છોડને સદીઓ જૂના કુદરતી જંગલ બનતા સેંકડો વર્ષ લાગે છે. એક ઉછરેલા મોટા જંગલને કાપીને બીજી કોઈ જગ્યાએ નાના છોડ વાવવાથી ત્વરિત થયેલા પર્યાવરણીય નુકસાનની ભરપાઈ થઈ શકતી નથી.”

ટૂંકમાં, જો ઔદ્યોગિક વિકાસની આંધળી દોટમાં જંગલોના હેતુફેર પર કડક નિયંત્રણો મૂકવામાં નહીં આવે, તો આવનારી પેઢીને માત્ર આર્થિક સમૃદ્ધિ મળશે પરંતુ શ્વાસ લેવા શુદ્ધ હવા, પીવા માટે પાણી અને કુદરતી વાતાવરણ કાયમ માટે ગુમાવવું પડશે.

ગુજરાતમાં સિંહોના તાજેતરના મૃત્યુ અને જંગલના ડાયવર્ઝન/ઔદ્યોગિકીકરણની ઘાતક અસરો

એશિયાઈ સિંહોનું એકમાત્ર કુદરતી નિવાસસ્થાન ગણાતા ગીર અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં તાજેતરમાં (મે-જૂન ૨૦૨૬ દરમિયાન) સિંહોના અને ખાસ કરીને સિંહબાળ (Cubs) ના ક્રમિક મૃત્યુએ વન્યજીવ પ્રેમીઓ અને સરકારને ચિંતામાં મૂકી દીધા છે. આ સાથે જ, જે રીતે જંગલ વિસ્તારનો બિન-વન હેતુઓ માટે ઉપયોગ વધી રહ્યો છે, તે સિંહોના અસ્તિત્વ માટે મોટો ખતરો બની રહ્યો છે.

૧. હાલમાં થયેલા સિંહોના મૃત્યુની વિગતવાર માહિતી (તાજેતરના આંકડા)

મે અને જૂન ૨૦૨૬ ના પ્રારંભિક અઠવાડિયામાં ગીર સોમનાથ અને અમરેલી જિલ્લાના સરહદી વન વિસ્તારોમાં ૧૧ થી ૧૩ જેટલા સિંહો અને સિંહબાળોના મૃત્યુ નોંધાયા છે. આ ઘટનાને પગલે મુખ્યમંત્રી અને વન મંત્રી દ્વારા તાકીદની બેઠકો બોલાવી વન વિભાગને હાઈ એલર્ટ પર મૂકવામાં આવ્યું હતું.

મૃત્યુનું મુખ્ય કારણ (સરકારી અહેવાલ) : રાજ્યના વન મંત્રી અર્જુન મોઢવાડિયાના સત્તાવાર નિવેદન અનુસાર, તપાસમાં માલૂમ પડ્યું છે કે ૮ જેટલા સિંહબાળના મોત અતિશય ગરમી (Heat-related stress) અને તેના કારણે ઓછી થયેલી રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Weakened Immunity) ને લીધે થયા હતા.

ચેપી રોગની આશંકા અને તકેદારી : શરૂઆતમાં વન વિભાગને આશંકા હતી કે સિંહો ઇતરડી (Ticks) દ્વારા ફેલાતા ‘બેબેસિઓસિસ’ (Babesiosis) નામના પરોપજીવી વાયરસ અથવા કેનાઈન ડિસ્ટમ્પર વાયરસ (CDV) નો ભોગ બન્યા છે. આથી વન વિભાગે તાત્કાલિક અસરથી સંવેદનશીલ વિસ્તારોના ૧૦ કિમીના દાયરામાં આવતા સિંહોને આઈસોલેટ (ક્વોરેન્ટાઈન) કર્યા હતા અને અંદાજે ૬૦૦ થી વધુ સિંહો માટે વેક્સિનેશન અને ડી-ટીકિંગ (ઇતરડી નાશક) ડ્રાઈવ ચલાવી હતી.

૫ વર્ષનો ચિંતાજનક આંકડો : સરકારી ડેટા અનુસાર, છેલ્લા પાંચ વર્ષોમાં (૨૦૨૦-૨૦૨૪ સુધીમાં) જ ગીરમાં અંદાજે ૬૬૯ એશિયાઈ સિંહોના મોત કુદરતી અને અકુદરતી કારણોસર થયા છે, જે દર્શાવે છે કે સિંહો પરનું જોખમ સતત વધી રહ્યું છે.

૨. જંગલ વિસ્તારના ડાયવર્ઝન અને ઔદ્યોગિકીકરણથી સિંહોના થતા અકુદરતી મૃત્યુ

ગુજરાતમાં જંગલની જમીનનો હેતુફેર (Diversion) કરીને ઉદ્યોગો, માઇનિંગ અને મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ લાવવામાં આવી રહ્યા છે, જે સિંહો માટે “ધીમા ઝેર” સમાન સાબિત થઈ રહ્યા છે. આનાથી સિંહોના અકુદરતી મૃત્યુ નીચે મુજબના કારણોસર વધી રહ્યા છે:

ક) સિંહોના કોરિડોર (હરવા-ફરવાના રસ્તા) નો નાશ

જંગલ વિસ્તારની જમીન પ્રોજેક્ટ્સ માટે અપાતા જંગલોનું વિભાજન થયું છે. વન્યજીવ નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, અંદાજે ૫૦% જેટલા સિંહો હવે સુરક્ષિત જંગલની બહાર રેવન્યુ વિસ્તાર, દરિયાકાંઠાની પટ્ટી કે માનવ વસ્તીવાળા વિસ્તારોમાં રહેવા મજબૂર બન્યા છે. જંગલ બહાર તેમને ઉદ્યોગોના કેમિકલ, વાહનોનો ઘોંઘાટ અને અસુરક્ષિત વાતાવરણનો સામનો કરવો પડે છે.

ખ) રેલ્વે ટ્રેક અને રોડ અકસ્માતો

જંગલ અને તેની સરહદોમાંથી પસાર થતી માલગાડીઓ અને હાઇ-સ્પીડ ટ્રેનો સિંહો માટે કાળ સાબિત થાય છે. જોકે વન વિભાગ અને રેલ્વેના સંકલનને કારણે તાજેતરમાં રેલ્વે ટ્રેક પરથી પસાર થતી સિંહોની આખી પાંખડીઓ (પ્રાઈડ) ને લોકો પાયલોટની સતર્કતાથી બચાવી લેવાઈ છે (જેમ કે વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ દરમિયાન ટ્રેનની અડફેટે આવતા અંદાજે ૧૫૦ થી વધુ સિંહોને ટ્રેક પર બ્રેક લગાવી બચાવવામાં આવ્યા છે). પરંતુ જેમ-જેમ રેલ્વે ટ્રેકનું ખાનગીકરણ/ઔદ્યોગિકીકરણ અને ટ્રાફિક વધશે, તેમ અકસ્માતનું જોખમ કાયમ રહેશે.

ગ) ઇલેક્ટ્રિક ફેન્સિંગ (કરંટ લાગવો) અને ખુલ્લા કૂવા

જંગલની આસપાસ જે નવી ફેક્ટરીઓ, ટાઉનશિપ કે કોમર્શિયલ ફાર્મહાઉસ બને છે, તેના રક્ષણ માટે લોખંડના તારમાં હાઈ-વોલ્ટેજ વીજળી દોડાવવામાં આવે છે. શિકારની શોધમાં જંગલ બહાર નીકળેલા સિંહો અવારનવાર આ કરંટવાળા તારને અડકી જતાં ઘટનાસ્થળે જ દમ તોડી દે છે. આ ઉપરાંત, ઉદ્યોગોની આસપાસના ખુલ્લા કૂવાઓ પણ સિંહો માટે મોતના કૂવા બને છે.

ઘ) જનીન વિવિધતાનો અભાવ (Inbreeding) અને રોગચાળો

નિષ્ણાતો (જેમ કે રવિ ચેલમ) ના મતે, તમામ એશિયાઈ સિંહો માત્ર ગુજરાતના એક જ મર્યાદિત ગીર લેન્ડસ્કેપમાં કેન્દ્રિત થયેલા હોવાથી તેમની જીનેટિક વિવિધતા ઓછી છે, જેના કારણે તેમની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી હોય છે. જંગલ વિસ્તાર ઘટાડીને ત્યાં માનવ હસ્તક્ષેપ વધારવાથી પાળેલા પશુઓના વાયરસ સિંહોમાં ઝડપથી ટ્રાન્સમિટ થાય છે, જે સામૂહિક રોગચાળાનું કારણ બને છે.

૩. મુખ્ય તારણ

અહેવાલનો અંતિમ નિષ્કર્ષ : ૨૦૨૫ ની સિંહ ગણતરી મુજબ ગુજરાતમાં સિંહોની સંખ્યા વધીને ૮૯૧ થઈ છે. પરંતુ સંખ્યા વધવાની સાથે જંગલનું ક્ષેત્રફળ વધારવાને બદલે ઉદ્યોગોને જમીન ફાળવવામાં આવી રહી છે. તાજેતરમાં ગરમી (ક્લાઈમેટ ચેન્જ) અને વાયરસના કારણે થયેલા સિંહબાળોના મોત એ એક મોટી ચેતવણી (Wake-up call) છે. જો સિંહોના કુદરતી જંગલ વિસ્તારને ઉદ્યોગોના પ્રદૂષણ અને બાંધકામોથી મુક્ત રાખવામાં નહીં આવે, તો આ વૈશ્વિક ધરોહરને બચાવવી મુશ્કેલ બનશે.