ઓપરેશન સિંદૂર પછી ભારતની સૈન્ય વ્યૂહરચના બદલાઈ

નવી દિલ્હી

ઓપરેશન સિંદૂર પછી ભારતે પોતાની સંરક્ષણ ખરીદીની પેટર્નમાં ધરખમ ફેરફાર કર્યો છે. છેલ્લા 14 મહિનામાં મંજૂર થયેલા રેકોર્ડ બ્રેક પ્રસ્તાવો સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે કે ભારતીય સેના હવે માત્ર સીમિત કે તાત્કાલિક જવાબી કાર્યવાહી માટે નહીં, પરંતુ લાંબા સમય સુધી ચાલનારા મલ્ટિલેવલ (બહુસ્તરીય) યુદ્ધ માટે સજ્જ થઈ રહી છે.

ડિફેન્સ એક્વિઝિશન કાઉન્સિલ (DAC) દ્વારા સંઘર્ષ પછી 55 સંરક્ષણ પ્રસ્તાવોને મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જેની કુલ કિંમત ₹9.80 લાખ કરોડથી વધુ છે. આ રકમ આગામી વર્ષોમાં તબક્કાવાર રીતે નવા સોદાઓ, મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્રોગ્રામ્સ અને આધુનિકીકરણ પાછળ ખર્ચવામાં આવશે.

વ્યૂહરચના બદલાવા પાછળના 3 મુખ્ય કારણો

રક્ષા નિષ્ણાતોના મતે, યુક્રેન અને પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ)માં ચાલી રહેલા લાંબા સંઘર્ષોએ ભારતની સૈન્ય વિચારસરણીને બદલી નાખી છે. સેના હવે આ 3 કડવી વાસ્તવિકતાઓ પર કામ કરી રહી છે:

1. યુદ્ધ હવે અણધાર્યા નથી: વૈશ્વિક સ્તરે ગમે ત્યારે યુદ્ધ ફાટી નીકળવું હવે એક સામાન્ય બાબત બની ગઈ છે.
2. યુદ્ધ રોકવું મુશ્કેલ: એકવાર સંઘર્ષ શરૂ થયા પછી તેને જલ્દી રોકવો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ સરળ રહ્યો નથી.
3. આર્થિક રીતે તોડવાની ચાલ: દુશ્મન દેશોની કોશિશ હવે લાંબા સમય સુધી સૈન્ય સંઘર્ષ ખેંચીને ભારતને આર્થિક નુકસાન પહોંચાડવાની છે.

નવો લક્ષ્યાંક: ભારતના નવા સંરક્ષણ પ્રસ્તાવમાં મહિનાઓ સુધી સતત હથિયારોનો સપ્લાય, ત્વરિત સમારકામ (રિપેરિંગ) અને મજબૂત લોજિસ્ટિક્સ જાળવી રાખવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. જોકે, સબમરીન અને 5મી જનરેશનના લડાકુ વિમાનોના પ્રોજેક્ટમાં વિલંબ હજુ પણ મોટો પડકાર છે.

મેડ ઇન ઇન્ડિયા હથિયારોની દુનિયામાં ધૂમ

ઓપરેશન સિંદૂર દરમિયાન ભારતીય હથિયારો જેવા કે બ્રહ્મોસ મિસાઈલ, આકાશ મિસાઈલ સિસ્ટમ, લોઇટરિંગ મ્યુનિશન (આત્મઘાતી ડ્રોન) અને નેત્ર (AEW&C) ના સફળ ઉપયોગે વૈશ્વિક સ્તરે ભારતનો ડંકો વગાડ્યો છે. આ હથિયારોની ગ્લોબલ ડિમાન્ડમાં જબરદસ્ત ઉછાળો આવ્યો છે.

વૈશ્વિક ખરીદીના મુખ્ય સોદા:

• ફિલિપાઇન્સ અને વિયેતનામ: બ્રહ્મોસ મિસાઈલ માટે ₹12,500 કરોડના સોદા થયા.
• ઇન્ડોનેશિયા: ₹3,600 કરોડની ડીલ હાલ અંતિમ મંજૂરીના તબક્કામાં છે.
• આર્મેનિયા: આકાશ મિસાઈલ સિસ્ટમ માટે ₹6,100 કરોડનો કોન્ટ્રાક્ટ ઓલરેડી ફાઇનલ થઈ ચૂક્યો છે.

સંરક્ષણ નિકાસમાં ઐતિહાસિક ઉછાળો: 100+ દેશો ભારતના ગ્રાહક

ભારત હવે માત્ર હથિયારો ખરીદનારો દેશ નથી રહ્યો, પરંતુ 100થી વધુ દેશોને ડિફેન્સ ઇક્વિપમેન્ટ એક્સપોર્ટ કરે છે.

• 2025-26ની ઐતિહાસિક કમાણી: ભારતની સંરક્ષણ નિકાસ ₹38,424 કરોડની રેકોર્ડ સપાટીએ પહોંચી ગઈ છે, જે ગયા વર્ષની સરખામણીએ 62% નો તોતિંગ વધારો દર્શાવે છે.
• અમેરિકા સૌથી મોટો ખરીદદાર: અમેરિકા ભારત પાસેથી $2.8 અબજ (બિલિયન) ના સિસ્ટમ અને સ્પેરપાર્ટ્સ ખરીદે છે, જે બોઇંગ અને લોકહીડ માર્ટિન જેવી વૈશ્વિક કંપનીઓ વાપરે છે.

વર્ષ	સંરક્ષણ નિકાસ (કરોડ ₹ માં)	પ્રગતિ દર
2016-17	₹1,522 કરોડ	શરૂઆતનો તબક્કો
2025-26	₹38,424 કરોડ	એક દાયકામાં 25 ગણો વધારો
2029-30 (લક્ષ્યાંક)	₹50,000 કરોડ	સંભવિત આગામી ટાર્ગેટ

ટૂંકમાં કહીએ તો: ભારત હવે આત્મનિર્ભરતા તરફ મજબૂત ડગ માંડી રહ્યું છે. એક તરફ સેનાને લાંબા યુદ્ધ માટે આધુનિક હથિયારોથી સજ્જ કરવામાં આવી રહી છે, તો બીજી તરફ વૈશ્વિક સ્તરે હથિયારો વેચીને ભારત મોટી આર્થિક સત્તા તરીકે પણ ઊભરી રહ્યું છે.