ખંભાતના પ્રદૂષણ મુદ્દે જવાબદારી નક્કી કરવાની માંગખંભાત તાલુકામાં ફરી પશુઓના મોતથી ચિંતા

કેમિકલયુક્ત પાણી અને ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ અંગે તપાસ જરૂરી

ખંભાત,

આણંદ જિલ્લાના ખંભાત તાલુકાના વૈણજ-આખોલ વિસ્તારના દરિયાઈ ભાઠા વિસ્તારમાં પ્રદૂષણનો મુદ્દો ફરી ગંભીર બન્યો છે. કેમિકલયુક્ત પાણી અને તેના સંભવિત પ્રદૂષણને કારણે 7 પશુઓના મોત થયાના અહેવાલો સામે આવતા પશુપાલકોમાં રોષ અને ચિંતા જોવા મળી રહી છે. અગાઉ પણ આ જ વિસ્તારમાં 13 પશુઓના મોત થયાની ઘટના સામે આવી હતી. એક વર્ષ બાદ ફરી આવી જ ઘટના બનતાં ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (GPCB)ની કામગીરી અને દેખરેખ સામે અનેક સવાલો ઊભા થયા છે.

સ્થાનિક સ્તરે મળતી માહિતી મુજબ, વૈણજ-આખોલના દરિયાઈ ભાઠા વિસ્તારમાં કેમિકલયુક્ત પાણી અને તેની આસપાસના પર્યાવરણીય પ્રભાવ અંગે લાંબા સમયથી ફરિયાદો થતી હોવાની ચર્ચા છે. જો આ પાણી ખરેખર ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણને કારણે દૂષિત થયું હોય તો તેનો સ્ત્રોત શું છે, કયા એકમમાંથી પ્રદૂષિત પાણી બહાર આવ્યું અને તેને રોકવા માટે અગાઉ કઈ કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી—તે અંગે સ્પષ્ટતા જરૂરી બની છે.

એક વર્ષ બાદ ફરી ઘટના, તો અગાઉની કાર્યવાહી ક્યાં પહોંચી?

સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે અગાઉ જુલાઈ મહિનામાં આ જ વિસ્તારમાં 13 પશુઓના મોત થયાં હોવાની ઘટના સામે આવી હતી. ત્યારબાદ સંબંધિત વિભાગો દ્વારા પાણીના નમૂના, માટીના નમૂના, ઔદ્યોગિક એકમોની તપાસ તથા પ્રદૂષણના સ્ત્રોત અંગે શું કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી? જો તપાસ કરવામાં આવી હતી તો તેનો અહેવાલ શું હતો અને તેના આધારે જવાબદાર સામે શું પગલાં લેવાયા હતા?

જો અગાઉની ઘટના બાદ અસરકારક પગલાં લેવામાં આવ્યા હોત, તો ફરી એક વર્ષમાં પશુઓના મોતની ઘટના કેમ બની? આ પ્રશ્નનો જવાબ મેળવવો જરૂરી છે.

200 પક્ષીઓના મોતની ઘટના પણ ચિંતાજનક

આ વિસ્તારમાં અગાઉ વટાદરા અને વત્રા સીમ વિસ્તારમાં અંદાજે 200 જેટલા બબ્બર પક્ષીઓના રહસ્યમય સંજોગોમાં મોત થયાની માહિતી પણ સામે આવી હતી. પશુઓ અને પક્ષીઓના મોતની ઘટનાઓ એક જ ભૌગોલિક પટ્ટામાં વારંવાર સામે આવતી હોય તો સમગ્ર વિસ્તારના પાણી, જમીન અને પર્યાવરણની વૈજ્ઞાનિક તપાસ કરવી જરૂરી બને છે.

માત્ર પશુઓના મોતને અલગ-અલગ ઘટના તરીકે જોવાને બદલે સમગ્ર વિસ્તારના પ્રદૂષણના સંભવિત સ્ત્રોતનું વૈજ્ઞાનિક રીતે મેપિંગ કરવામાં આવે તેવી માંગ ઉઠી રહી છે.

GPCBની દેખરેખ સામે સ્થાનિકોમાં સવાલો

ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવાની જવાબદારી ધરાવતા GPCB દ્વારા ઔદ્યોગિક એકમોના ડિસ્ચાર્જ, ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ, પાણીના નિકાલ અને પર્યાવરણીય નિયમોના પાલનની નિયમિત તપાસ થતી હોય છે. ત્યારે ખંભાત વિસ્તારમાં વારંવાર પ્રદૂષણ સંબંધિત ગંભીર ફરિયાદો અને પશુ-પક્ષીઓના મોતની ઘટનાઓ સામે આવી રહી હોય તો વિભાગની મોનિટરિંગ વ્યવસ્થા કેટલી અસરકારક છે તે તપાસનો વિષય બન્યો છે.

સ્થાનિક સ્તરે ઉદ્યોગપતિઓ અને સંબંધિત તંત્ર વચ્ચે સાંઠગાંઠ હોવાની ચર્ચાઓ પણ થઈ રહી છે. જોકે આ પ્રકારના આક્ષેપોની સત્યતા અંગે કોઈ નિષ્પક્ષ પુરાવો જાહેર થયો નથી. તેથી આવા આક્ષેપોની નિષ્પક્ષ તપાસ થવી અને હકીકત જાહેર કરવી વધુ જરૂરી બની છે. જો કોઈ અધિકારી, કર્મચારી અથવા ઔદ્યોગિક એકમ નિયમોનો ભંગ કરતું હોવાનું સાબિત થાય તો જવાબદારી નક્કી કરી કાયદેસર કાર્યવાહી થવી જોઈએ.

માત્ર નોટિસ નહીં, જવાબદારી પણ નક્કી થવી જોઈએ

સ્થાનિક લોકોનો મુખ્ય સવાલ એ છે કે દર વખતે ઘટના બને ત્યારે નમૂના લેવામાં આવે, તપાસની વાત થાય અને થોડા સમય બાદ મામલો શાંત થઈ જાય—તો પ્રદૂષણ રોકાશે કેવી રીતે?

GPCB તથા જિલ્લા વહીવટી તંત્ર દ્વારા સમગ્ર વિસ્તારમાં સંયુક્ત તપાસ હાથ ધરવામાં આવે, કેમિકલયુક્ત પાણીના નમૂનાઓનું સ્વતંત્ર લેબોરેટરીમાં પરીક્ષણ કરવામાં આવે, અગાઉના તપાસ અહેવાલો જાહેર કરવામાં આવે અને પ્રદૂષણનો સ્ત્રોત મળી આવે તો જવાબદાર સામે કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવે તેવી માંગ ઉઠી રહી છે.

સૌથી મોટો પ્રશ્ન હવે એ છે કે—જો અગાઉની ઘટના બાદ પણ સમસ્યા યથાવત્ રહી હોય, તો જવાબદારી કોની? પશુઓ અને પક્ષીઓના મોત માત્ર આંકડા બનીને ન રહી જાય અને પ્રદૂષણના મૂળ કારણ સુધી તપાસ પહોંચે તે માટે ઉચ્ચસ્તરીય તથા નિષ્પક્ષ તપાસ જરૂરી બની છે.